Афіцыйны сайт
Адрас райвыканкама:
231940, г.п. Зэльва,
вул. 17 Верасня, 29
Электронная пошта:
z-yprd@mail.grodno.by
Тэлефон: 8-(015-64) -24135
Факс: 8-(015-64)-23024

26 снежня 2019

Як Зэльвеншчына будавалася працай некалькіх пакаленняў

Гэтай восенню, а менавіта 20 верасня, Гродзенскай вобласці споўнілася 75 гадоў. А 15 студзеня наступнага года Зэльвеншчынаадзначыць сваё 80-годдзе. Як атрымалася, што наш раён старэй вобласці, у якую ўваходзіць?

Няпросты летапіс

За сваю гісторыю край мяняў межы і адміністрацыйны лад, развіваўся ў розных сферах дзейнасці і галінах. Цярністы шлях пачынаецца ў верасні 1939 года, калі Заходняя Беларусь уз'ядналася з БССР. У снежні ўтварыліся Беластоцкая і Баранавіцкая вобласці. Польскія паветы былі скасаваныя, замест іх з'явілася новая адміністрацыйная адзінка - раён. Гродна атрымаў статус райцэнтра ў Беластоцкай вобласці, а Зэльва - у Баранавіцкай. На дзень утварэння Зэльвенскага раёна - 15 студзеня 1940-га - у гарадскім пасёлку налічвалася 2714 жыхароў.

Межы нашага краю ў даваенны перыяд некалькі адрозніваюцца ад тых, што мы маем ў Рэспубліцы Беларусь. 174 населеныя пункты (размешчаных у рамках сучаснай тэрыторыі) з колькасцю насельніцтва 44 785 чалавек размеркаваны такім чынам: у склад новаспечанага Зэльвенскага раёна ўвайшлі землі былой Галынкаўскай (Старавескай) воласці, частка Дзярэчынскай і Кастровіцкай. Астатнія воласці далучыліся да Беластоцкай вобласці (падрабязней - с. 133, хроніка "Памяць").

Спачатку ўсталёўвалася новая ўлада. Перш за ўсё актыўнае насельніцтва ў 16 сельскіх і пасялковым Саветах правяло выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў працоўных. На першай сесіі раённага савета вызначыліся з кіраўніком - зацвердзілі старшынёй райвыканкама Дзяніса Васільевіча Шайтарава. Да канца месяца быў утвораны Зэльвенскі райкам КП (б) Б. У яго склад уваходзілі 3 першасных партарганізацыі (35 камуністаў). Намецілася мноства планаў: адкрыць вытворчасць, развіць сацыяльную сферу, арганізаваць жыццядзейнасць раёна. Але ўсе працы па пераўтварэнні перапыніла Вялікая Айчынная вайна ...

Аднавіць любой цаной

Народная гаспадарка раёна разбурылася за 3 гады і 20 дзён акупацыі. Пасля вызвалення ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў пачалася праца па аднаўленню. Органы савецкай улады на месцах ўкамплектавалі партызанскімі камандзірамі і членамі КП (б) Б. У Зэльву вярнуўся з эвакуацыі былы старшыня райвыканкама: Дзяніс Васільевіч быў абраны першым сакратаром райкама партыі. На кіруючай пасадзе прасоўваць ідэі ў масы яму дапамагалі добрыя асабістыя знаёмствы з многімі даваенным работнікамі. Старшынёй райвыканкама стаў былы камандзір партызанскай брыгады «Перамога» Павел Іванавіч Булак, яго намеснікам - былы камандзір партызанскага атрада «1-е Мая» Якаў Сяргеевіч Давыдкін. Раённы аддзел міліцыі ўзначаліў Іван Пятровіч Руткоўскі, ваенкамат - Самуіл Пінчук, пракуратуру – М.С. Пятрашын.

Неадкладна правялі першае паседжанне райвыканкама

(17 ліпеня 1944 года). Падрабязнасці гэтай падзеі можна даведацца з успамінаў ветэранаў. Галоўнае пытанне на пасяджэнні - аднавіць працу аддзелаў райвыканкама, арганізацый і прадпрыемстваў раёна. Пацвердзіўшы ранейшыя межы сельскіх саветаў, улада пачала падбіраць кіруючыя кадры на месцах. Старшынёй Зэльвенскага пасялковага Савета прызначылі Антона Ігнатавіча Варановіча. Неўзабаве адбылося другое пасяджэнне (25 ліпеня). На парадку дня - уборка ўраджаю. Прыйшлі да высновы, што неабходна тэрмінова размініраваць палі і дарогі. На наступных пасяджэннях абмяркоўвалася, як арганізаваць у Зэльве аддзел камунальнай гаспадаркі і аддзяленні Дзяржаўнага банка, адкрыць школы, наладзіць працу культурна-асветных устаноў, бальніцы, МТС. Вырашылі стварыць дзіцячы дом для сірот, а сем'ям (якія яшчэ трэба было выявіць) загінулых чырвонаармейцаў і партызан - дапамагчы матэрыяльна.

20 верасня Зэльвенскі раён са складу Баранавіцкай вобласці быў уключаны ў склад новастворанай Гродзенскай вобласці. Наладжванне мірнага жыцця ішло ў цяжкіх умовах. Не хапала кадраў і абсталявання. У наш край накіроўваліся спецыялісты з усходніх абласцей БССР, камуністы, дэмабілізаваныя франтавікі і былыя партызаны. Многія з іх тут ўзначалілі ўстановы.

Нарэшце сталі функцыянаваць прадпрыемствы прамысловасці, школы, арганізацыі аховы здароўя, культуры, гандлю. З восені 1944-га ў Зэльве зарабіла машынна-трактарная станцыя, дырэктарам якой стаў Я.С. Давыдкін. У ёй працавалі 40 чалавек, мелася па 3 трактары, лакамабіль і малатарні. Былі адноўлены чыгуначны вузел, лесазавод, райпрамкамбінат. Пачаў дзейнічаць маслазавод, спіртзаводы ў в. Сынкавічы і в. Крамяніца, вытворчасць ў в. Дзярэчын, Чырвонае Сяло, Крывічы.

У 1948 годзе ўступіла ў строй электрастанцыя. У 1950-м была ўтворана Галынкаўская МТС (дырэктар М.Р. Гаўрылаў). У 1952 году дзейнічалі райпрамкамбінат, раймаслапром і арцель «Чырвоны партызан» у Зэльве, цагляны завод у в. Пустоборы, Чарапічны завод у в. Чырвонае Сяло, Сынковіцкі і Крамяніцкі спіртзаводы, торфазавод «Вішнёўка» і інш. вытворчасці.

            За кожнай падзеяй - чалавек

Са станаўленнем Зэльвенскага раёна ў пасляваенны час непарыўна звязаны лёсы людзей. Хочацца, каб імёны тых, хто пакінуў прыкметны след у гісторыі краю, былі вядомыя землякам і дайшлі да нашчадкаў. Гэта Г.Л. Кірылаў, Я.С. Давыдкін, С.П. Юркоў, А.І. Варановіч, С.М. Пінчук, П.С. Емяльянчык, Ф.В. Ломша, С.Л. Татарын, І.І. Глушцоў, П.А. Тарасаў, С.Т. Брынчык, А.Л. Кароза, І.С. Берднікаў, І.М. Варанчыхін, М.В. Серык, В.З. Кашуткін, Н.А. Панін, М.Р. Гаўрылаў, М.А. Саўчанка, В.У. Юрчук, П.І. Жданаў і многія іншыя. На некаторых персаналіях варта спыніцца асобна.

У 40-50-я гады старшынямі Зэльвенскага райвыканкама і раённага Савета дэпутатаў працавалі Павел Іванавіч Булак (1944-1945), Мікалай Васільевіч Сініцкі (08.1945-1947), Барыс Іванавіч Гардзейчык (1947-1951), Уладзімір Рыгоравіч Дарагенскі (1951-1954) , Іосіф Фёдаравіч Ярашэвіч (1954-1958), Іван Паўлавіч Асокін (1958-1962). Зэльвенскі райкам КПБ узначальвалі Дзяніс Васільевіч Шайтараў (07.1944-07.1952), Віктар Васільевіч  Скварчэўскі (07.1952-12.1953), Іосіф Феліксавіч Ласмінскі (12.1953-07.1958), Аляксей Якаўлевіч Бардзілёў (07.1958-04.1962).

Наша зямля ўзгадавала першакласных спецыялістаў і кіраўнікоў. Тут пачалі свой працоўны шлях два будучых кіраўніка Гродзенскай вобласці. Першы з іх - Мікалай Пятровіч Малочка - у 1939-1940 гадах займаў пасаду старшыні сельскага камітэта ў в. Пляцянічы. Затым быў абраны дырэктарам цагельнага завода. У пасляваенны час (1946-1947 гг.) Мікалай Пятровіч узначальваў ваенны аддзел Зэльвенскага райкама партыі. У 1961-1972 гадах працаваў старшынёй выканкама Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў. Другая вядомая асоба - Дзмітрый Канстанцінавіч Арціменя. У 1955-1957 гадах ён працаваў старшым інжынерам-меліяратарам пры Зэльвенскім райвыканкаме, у 1957-1960 гг. - другім, а затым першым сакратаром райкама камсамола. У 1983-1993 гг. узначальваў Гродзенскі аблвыканкам.

Аснова эканомікі - сельская гаспадарка

Абставіны былі складанымі. Пасля вайны праціўнікі савецкай улады спрабавалі перашкодзіць адраджэнню сельскай гаспадаркі. На захадзе БССР дзейнічалі  банды, якія запалохвалі насельніцтва, падпальвалі хаты, забівалі прадстаўнікоў улады і партыйных работнікаў. Але актывісты не здаваліся. І 15 лютага 1945 года ў в. Сынкавічы было створана першая на тэрыторыі раёна пасляваенная гаспадарка - імя 18-га партз'езда (старшыня Г.С. Сяргейчык). Пазней калгасы з'явіліся ў вв. Караліно, Елка, Ярнева, Чырвонае Сяло, Снежная, Старое Сяло, Бародзічы і інш. Кампанія завяршылася ў пачатку 50-х. Шмат сіл, працы і энергіі аддалі справе першыя старшыні калгасаў: Г.С. Сяргейчык, А.М. Пасюк, А.М. Іоська, Н.С. Шлык, І.І. Сойта, І.М. Рыбак, В.Г. Ляўко, К.Ф. Наруш, І.А. Бортнік, П.У. Івановіч.

У 1951 году налічвалася 84 калгасы (6337 гаспадарак). Іх матэрыяльная база і вынікі працы былі вельмі слабымі. У сярэднім па раёне з гектара збіралі 5-7 цэнтнераў збожжавых. Напрыклад, у калгасе ім. Гагарына бульба давала ўраджайнасць каля 100 ц / га, жыта - трохі больш за 3 ц / га. У 1952 годзе гаспадарка атрымала прыбытак у 4 тыс. рублёў, але грошай не хапала ні на будаўніцтва кароўніка, ні на куплю тэхнікі. Дарэчы, за працу савецкім аграрыям плацілі па спецыяльнай сістэме: адпаведна налічаных выпрацаваных працадзён кожны калгаснік атрымліваў долю ад даходу гаспадаркі. А значыць, каб працаўнікі вёскі маглі мець нармальны прыбытак, трэба было ўмацоўваць адсталыя калгасы. Партыя заклікала адправіцца на падмогу. Сярод адгукнуўшыхся камуністаў, якія ўзначалілі калгасы Зэльвенскага раёна, - І.С. Стральчонак ( «Дружба»), В.З. Кашуткін ( ім. Леніна), І.А. Бортнік ( «Праўда»), Г.Л. Кірылаў ( ім. Чарняхоўскага), П.А. Тарасаў (д ім. Гагарына), Б.Е. Афанасьеў ( «Шлях да камунізму»), П.І. Жданаў ( ім. Я. Коласа).

Другое нараджэнне

17 красавіка 1962 года Зэльвенскі раён скасавалі, а яго часткі далучылі да Ваўкавыскага, Мастоўскага і Ружанскага раёнаў. 30 ліпеня 1966 года наш край аднавілі з тым жа райцэнтрам. У раён увайшлі Зэльвенскі гарпасялковы савет і 13 сельскіх саветаў (Галынкаўскі, Дзярэчынскі, Дабрасялецкі, Зэльвенскі, Крамяніцкі, Каралінскі, Казловіцкі, Кастровіцкі, Марачанскі, Пляцяніцкі, Славаціцкі, Тулаўскі, Ялуцавіцкі). Старшынёй райвыканкама стаў Арсеній Якаўлевіч Кузняцоў (1966-1970), райкам КПБ ўзначаліў Мікалай Сяргеевіч Шыхавец (1966-1979).

Прыкметны след у гэтым перыядзе пакінулі С.А. Грывачэўскі, С.А. Гоцко, А.К. Азімка, В.С. Кашуй, С.З. Котаў, В.А. Несцярэнка, Д.Я. Жыжок, Е.А. Артурова, У.І. Брыкач, Н.К. Кашко, Н.А. Чыркоў, А.А. Гарошка, У.І. Жабін, Я.К. Шаблыка, У.М. Генюш, М.І. Давідзеня, Г.Е. Зайко, Н.Г. Даніленка, М.І. Семярнік, І.А. Бутаков, В.З. Кашуткин, В.Ф. Осіпчык, М.М. Кормильчык, І.М. Капіца, П.Ф. Баранік, М.П. Іголка, М.Н. Кузняцоў, А.С. Вярстак, Д.У. Шывілька, М.І. Грыбанаў і інш.

1966 год стаў знакавым для асноўнай галіны раёна. У сельскай гаспадарцы налічвалася 23 калгасы і адзін саўгас. Сфера мела станоўчыя вынікі развіцця: ўраджайнасць збожжавых у раёне складала 9,8 ц / га, бульбы - 93 ц / га, цукровых буракоў - 205 ц / га, ільнонасення і льновалакна - 3,1 ц / га, надой малака ад каровы - 2066 кілаграмаў. Замест працадзён была ўведзена гарантаваная аплата працы калгаснікаў. У 1967 годзе, напрыклад, сярэдні месячны заробак трактарыстаў складаў 62 руб. 32 кап.

Старэйшае пакаленне памятае, як даводзілася працаваць на палях і фермах, многае робячы ўручную. Але і ў гэтых нялёгкіх умовах калгаснікі самааддана працавалі і дамагаліся высокіх вынікаў. Сярод пераможцаў раённага спаборніцтва былі даяркі С.С. Лебедзь (к-с «Дружба»), якая атрымала ад кожнай з замацаваных кароў па 2898 кг малака, М.І. Тырля  (да-з «ХХ партз'езда»), М.П. Сасноўская (к-с ім. Мічурына), С.І. Еўтух (к-с «Прагрэс»), Н.М. Сехно (с-с ім. 18 партз'езда), свінаркі У.І. Карпук (к-с ім. Гагарына), С.Н. Казакевіч (к-с"Новае жыцьцё"), механізатар К.Ф. Кароль (к-с ім. Гагарына) і многія іншыя. У 1967 годзе на плошчы 605 гектараў цукровых буракоў быў атрыманы ўраджай па 304 ц / га, за што раён быў узнагароджаны пераходным Чырвоным Сцягам ЦК КПБ, Савета Міністраў, Белсаўпрофу і ЦК ЛКСМБ.

Паступова гаспадаркі папаўняліся дыпламаванымі спецыялістамі і тэхнікай. У 1968 годзе ў калгасах і саўгасе з 109 галоўных і старэйшых спецыялістаў 24 мелі вышэйшую адукацыю. Тэхнічны парк налічваў 450 трактароў, 160 збожжавых камбайнаў, 240 грузавых аўтамабіляў, 80 булькапалак, 50 ільноцерабілак, 53 зернеачышчальныя машыны. Раслі паказчыкі вытворчай дзейнасці. У 1968 годзе валавы збор збожжа ў раёне склаў 28 851 тону пры ўраджайнасці 12 ц / га.

У 1971 годзе ўпершыню ў гісторыі раёна было атрымана з кожнага гектара па 22,7 цэнтнера збожжавых, а ў калгасах ім. Я. Коласа - 35,5, ім. Гагарына - 30,2 ц / га. У 1972 годзе за поспехі ў павелічэнні вытворчасці прадуктаў земляробства загадчыку вытворчага участка  калгаса «Прагрэс» Аляксандру Адольфавічу Жамойціну было прысвоена Званне Героя Сацыялістычнай Працы. На узначаленым ім вытворчым участку была атрымана ўраджайнасць збожжавых 30 ц / га, бульбы - 213 ц / га, цукровых буракоў - 500 ц / га.

У 60-я кіраўнікамі гаспадарак працавалі І.С. Стральчонак (к-с «Дружба»), В.А. Цыдзік (к-с ім. Мічурына), В.У. Боцька (к-с ім. Я. Коласа »), М.Я. Крапіўка  к-с«Іскра»), П.А. Тарасаў (к-с ім. Гагарына), А.А. Міскевіч (к-с ім. Чарняхоўскага), В.У. Юрчук (к-с «Шлях да камунізму»), І.М. Заяц (к-с «Шлях Леніна), С.Д. Лапацкі (к-с «ХХ партз'езда»), І.А. Казыра (к-с ім. Будзёнага), Н.Ф. Жаркевіч (к-с "Перамога"), А.У. Барысевіч (к-с «Маладая гвардыя»), Галавач (к-с «Заря»), А.Г. Юрык (к-с ім. Дзяржынскага), І.М. Генюш (к-с «Расія»), Н.Р. Баркоўскі (к-с «Беларусь»), В.А. Рудзячэнка (к-с «Прагрэс»), Н.С. Жыткевіч (к-с «Радзіма»), І.Ф. Сідаровіч, Л.І. Сукалов (саўгас «18 партз'езд») і інш.

Новы віток развіцця

З 1970 года Зэльвенскі райвыканкам узначальваў Павел Філімонавіч Падворны (1970-1985), райкам КПБ з 1979 года - Міхаіл Піліпавіч Канторовіч (1979-1990). У 1971 годзе ў Зэльве дзейнічалі лесазавод, маслазавод, райспажыўсаюз, камбінат бытавога абслугоўвання, мехкарьер, раённае аб'яднанне «Сельгастэхніка», пякарня. Істотна развівалася бытавое і гандлёвае абслугоўванне насельніцтва. У раёне працавала 15 швейных і 6 абутковых майстэрняў, 5 цырульняў, 2 мэблевых, 2 лесапільных, ткацкі і трыкатажны цэхі, 106 крам.

Змянілася аблічча цэнтра Зэльвы: ўзвялі Дом Саветаў, перад ім зрабілі плошчу; пабудавалі райбыткамбінат, рэстаран, універмаг. Па вуліцы Шашэйнай з'явіліся першыя двух-і трохпавярховыя жылыя дамы. Збудавалі новыя будынкі раённага вузла сувязі, Дома культуры, аддзялення Дзяржбанка. Быў уведзены стадыён "Колас". Адкрыліся новыя прадпрыемствы і арганізацыі. У 1972 годзе было створана Зэльвенскае ўпраўленне меліярацыйных сістэм, у 1977-м - Зэльвенскае МПМК-148, 1 кастрычніка 1979 году - рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Трыкатажная фабрыка« Зяльвянка », 1 снежня 1979-га - Зэльвенская Сельгасхімія.

Сацыяльная сфера раёна ў гэты час была прадстаўлена шырока. Працавалі 41 пачатковая, 8 сярэдніх і 18 васьмігадовых школ, 8 бальніц, 13 ФАПаў, 50 дамоў культуры і клубаў, 17 бібліятэк, 52 кінаустаноўкі. Пачалі актыўна будаваць дадатковыя аб'екты. У 1968 году ўзвялі новы будынак Міжэрыцкай СШ, у 1969 годзе - Мадзейкаўскай СШ, Каралінскі сельскі дом культуры, у сакавіку 1973 года адкрыта Зэльвенская СШ №2.

Пачалі будаўнічыя работы па Ялуцавіцкай, Манцяцкай, Чырвонасельскай, Сынковіцкай, Цяглевіцкай  школах.

 

Моцная адукацыя

Школы раёна першымі ў рэспубліцы пачалі ўжываць кабінетную сістэму выкладання. Рэспубліканскі семінар па ўкараненні гэтай сістэмы заняткаў прайшоў у 1974 годзе на базе Міжэрыцкай сярэдняй і Ялуцавіцкай базавай школы. Па яго выніках вопыт Зэльвенскіх педагогаў быў распаўсюджаны па ўсёй БССР.

У снежні 1976 года за поспехі ў развіцці народнай адукацыі раён быў узнагароджаны пераходным Чырвоным Сцягам і ганаровым дыпломам.

У памяці многіх пакаленняў застаўся вялікі ўклад дырэктараў школ - граматных і адказных кіраўнікоў: А.Д. Бугаёва, А.К. Санкоўскага, Н.І. Ваглая, І.Я. Палякова, В.Т. Ўдавенка, А.Ф. Сільвашка, І.І. Глушцова, Р.М. Трошка, У.І. Руда, Я.К. Вароніча, Я.У. Сончыка, А.А. Сончыка, І.Ф. Булыка, П.С. Емяльянчыка, І.С. Якуша, А.П. Лізунова, М.К. Януля, І.А. Бякрэня, І.К. Андруковіча, П.С. Пячко, С.С. Конана, В.А. Качука, С.М. Вялічка, Л.І. Весялухі, П.У. Матыля, Т.Б. Стасевіч, Т.А. Чэрнік, М.А. Ушкар, І.А. Гаўрона, М.В. Афанасьева, Ф.Ю. Лучко, У.І. Канецкага, В.П. Філітовіча, М.П. Сарвас, Т.В. Панкевіча, А.А. Галавача, В.П. Гаркавага, М.В. Нячая, С.А. Міхуты.

Памятаюць жыхары раёна і імёны педагогаў, якія выхавалі і навучылі тысячы дзяцей: І.М. Данюка, Н.Ф. Голуба, М.І. Шайпак (Раманюк), О.П. Марудавай, В.У. Сцяцко, С.І. Рогавай, Т.Т. Капіцы, І.В. Іоська, А.А. Сончык, М.А. Захарчук, І.В. Генюш, А.М. Сідаровіч, М.А. Камякевіч (Чэчат), М.Б. Ярмолік, А.С. Кароза, Г.С. Лабовіч, Л.А. Карсюк, П.М. Марціноўскага, В.Я. Ўдавенка, М.Н. Лукашэвіч, Р.Н. Качук, А.У. Дравіцы, А.М. Мірскага, Л.П. Гана, В.З. Ададуравай, Л.А. Калеснікавай, Я.А. Лазоўскай, Л.І. Кісель, У.М. Янцавіч, Ю.С. Ламекі і многіх-многіх іншых.